बुद्ध और शंकर

शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक

♨️छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांच्या शिवराज्याभिषेकाची तयारी कितीतरी महिने अगोदर सुरू झाली होती. राज्यभिषेकासाठी निश्चित अशी कोणती परंपरा नव्हती. 

♨️प्राचीन परंपरा आणि आणि राजनीतीवरील ग्रंथातून काही विद्ववानांनी प्रथा-परंपरांचा अभ्यास केला. 

♨️शिवराज्यभिषेकासाठी देशातील कानाकोपऱ्यांतून ब्राह्मणांना आमंत्रण देण्यात आले होते. 

♨️लोक मिळून जवळपास लाखभर लोक रायगड या ठिकाणी जमा झाले होते. 

♨️चार महिन्यांसाठी त्यांची राहण्याची उत्तम व्यवस्था करण्यात आली होती. 

♨️रोज त्यांना मिष्ठान्नाचे जेवण असे.

♨️सरदार राज्यातील श्रीमंत गणमान्य व्यक्ती. 

♨️दुसऱ्या राज्यांचे प्रतिनिधी, 

♨️विदेशी व्यापारी आणि 

♨️सामान्य जनता असे सर्वच या सोहळ्याला उपस्थित झाले होते.

♨️ प्रत्येक दिवशी एका धार्मिक विधीत आणि संस्कारात शिवाजी महाराज गढून गेले होते.

♨️ राजे शिवाजी यांनी सर्वप्रथम आपली आई जिजाबाईंनानमस्कार केला. त्यांचे आशीर्वाद घेतले.

♨️त्यानंतर महाराजांनी विविध मंदिरांत जाऊन देवर्शन केले. 

♨️देवके दर्शन घेतले, पूजा केली आणि ते रायगडाला १२ मे १६७४ला परत आले. 

♨️तुळजापूरला भवानी मातेच्या दर्शनासाठी त्यांना जाणे शक्य नव्हते. म्हणून चार दिवसांनी ते प्रतापगडवरील]] प्रतिष्ठापना केलेल्या भवानीमाता देवीच्या दर्शनासाठी गेले.

♨️ त्यावेळी सव्वा मण सोन्याची छत्री भवानी मातेस अर्पण केली.

♨️ २१ मेला पुन्हा रागयगडावर ते धार्मिक विधीत गुंतून गेले. 

♨️महाराजांनी २८ मे ला प्रायश्चित्त केले जानवे परिधान केले. 

♨️दुसऱ्या दिवशी दोन राण्यांबरोबर पुन्हा विवाह विधी केला. 

♨️त्यावेळी गागाभट्टांना ७००० होन तर 

♨️इतर सर्व ब्राह्मणांना मिळून १७००० होन दक्षिणा दिली.

दुसऱ्या दिवशी महाराजांची सोने, चांदी, तांबे, जस्त, कथील, शिसे आणि लोखंड अशा सात धातूंनी वेगवेगळी तुला झाली. याशिवाय वस्त्र, कापूर, मीठ, खिळे, मसाले, लोणी, साखर, फळे इत्यादींच्या तुला झाल्या.

६ जून १६७४ ला राज्याभिषेक झाला. या दिवशी पहाटे उठून, मंत्रोच्चार आणि संस्काराबरोबर आंघोळ करून, कुलदेवतेला स्मरून, राज्याभिषेक सुरू झाला. गागाभट्टआणि इतर ब्राह्मणांना यावेळीही आभूषणे आणि वस्त्रे भेट देण्यात आली. यावेळी शिवाजीमहाराजांनी शुभ्र वस्त्र परिधान केले होते. गळ्यात फुलांच्या माळा घातलेल्या होत्या. राज्याभिषेकात राजाचा अभिषेक आणि डोक्यावर छत्र धरणे हे दोन प्रमुख विधी होते. दोन फूट लांब दोन फूट रुंद अशा सोन्याने मढवलेल्या मंचावर शिवाजी महाराज बसले, शेजारी उपरण्याला साडीचे टोक बांधलेली सोयराबाईदुसऱ्या मंचावर, तर बालसंभाजीराजे थोडेसे मागे बसले होते. अष्टप्रधानांतील]] आठ प्रधान गंगेसारख्या विविध नद्यांतून आणलेले पाण्याचे जलकुंभ घेऊन उभे होते. त्यानंतर ते जलकुंभांनी शिवाजीमहाराजांबर अभिषेक केला. त्यावेळी मंत्रोच्चारण आणि आसमंतात विविध सुरवाद्यनिनादत होते. सोळा सुवासिनींनी पंचारती ओवाळली. यानंतर शिवाजी महाराजांनी लालरंगाचे वस्त्र परिधान केले. जडजवाहिर, अलंकार परिधान केले.गळ्यात फुलांचे हार घातले. एक राज मुकुट घातला. आपल्या ढाल तलवार आणि धनुष्यबाणाची पूजा केली.मुहूर्ताच्या वेळी राजसिंहासनाच्या दालनात प्रवेश केला.

राज्यभिषेकाचे दालन हिंदू परंपरेनुसार ३२ शकुन चिन्हांनी सजवलेले होते. सभासदबखर म्हणते त्याप्रमाणे ३२ मण सोन्याचे (१४ लाख रुपये मूल्य असलेले) भव्य सिंहासनसोन्याच्या पत्र्याने मढवलेले होते.. शिवाजी महाराज सिंहासनावर आरुढ झाले. सोळा सवाष्णींनी त्यांना ओवाळले. ब्राह्मणांनी मोठ्या स्वरात मंत्रांचे उच्चारण केले. प्रजेनी महाराजानाआशीर्वाद दिला. ’शिवराज की जय’ शिवराज की जय’ च्या घोषणा दिल्या गेल्या. सोन्याचांदीचे फुले उधळली गेली. विविध तालवाद्य-सूरवाद्यांच्या जयघोषात आसमंत भरून गेले. ठरल्याप्रमाणे प्रत्येक गडावरून तोफा डागल्या गेल्या. मुख्य पुरोहित गागाभट्टांनीपुढे येऊन राजांच्या डोक्यावर मोत्याची झालर ठेवत 'शिवछत्रपती’ म्हणून उच्चार केला. राजे शिवाजी महाराजांनी सर्व जनांना खूप धन भेट म्हणून दिले. त्यांनी एकून सोळा प्रकारचे महादान केले. त्यानंतर विविध मंत्रिगणांनी सिंहासनापुढे जाऊन राजांना अभिवादन केले. छत्रपतींनी त्यांना या प्रसंगी विविध पदे, नियुक्तिपत्रे, धन, घोडे, हत्ती,रत्ने,वस्त्रे,शस्त्रे दान केली. हे सर्व सकाळी आठ वाजेपर्यंत संपले. समारंभ संपल्यावर, शिवाजी महाराज पहिल्यांदा एका देखण्या घोड्यावर स्वार होऊन जगदीश्वराच्या मंदिराकडे गेले. तिकडून हत्तीवर स्वार होऊन त्यांची मिरवणूक रायगडावर निघाली. इतर दोन हत्तींवर जरीपटका आणि भगवा झेंडे घेऊन सेन्याचे प्रतिनिधी होते. सोबत अष्टप्रधान आणि इतर सैन्य होते. रायगडावर ही मिरवणूक जात असताना सामान्य जनांनी फुले, चुरमुर, उधळले, दिवे ओवाळले. रायगडावरील विविध मंदिरांचे दर्शन घेऊन महाराज महालात परतले.

संदर्भ व नोंदीसंपादन करा

१] छत्रपती शिवाजी महाराज और उनका युग : (SHIVAJI AND HIS TIMES) मूळ लेखक : सर जदुनाथ सरकार. हिंदी अनुवादक : मदनलाल जैन. प्रकाशक : शिवलाल अग्रवाल ॲन्ड कंपनी (प्रा) लि.आगरा. प्रकरण :छत्रपती शिवाजी महाराज का राज्यभिषेक और उसके बाद.[ पृ.क्र. २०५ ते २०८.]

शिवाजीचे अष्टप्रधानमंडळ

शिवरायांचे अष्टप्रधान मंडळ

भारतातील महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जून १६७४ मध्ये स्वतःस राज्याभिषेक करून घेतला आणि मराठ्यांच्या स्वतंत्र आणि सार्वभौम राज्याचा जयघोष केला. शिवाजी महाराजांची राज्याभिषेकाची कल्पना अतिशय व्यापक व प्रभावी होती. या कल्पनेमुळे निर्विकार पडलेल्या मराठी माणसाला चेतना मिळाली. या समारंभ प्रसंगी शिवाजी महाराजांंनी छत्रपती हे पद धारण केले. छत्रपती हेे स्वराज्याचे सार्वभौम व सर्वसत्ताधारी होते त्याच्यावर कोणाचेही नियंत्रण नव्हते, राज्याच्या सर्व क्षेत्रात त्याची निरंकुश सत्ता चालत होती. न्यायदानाचे अंतीम अधिकार छत्रपतींकडेच होते.

याचप्रसंगी शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान पद्धती स्वीकारली. राज्यकारभाराची निरनिराळी कामे त्यांनी या मंत्र्यांकडे सोपवली होती. ते मंत्री आपल्या कामाबद्दल वैयक्तिकरीत्या छत्रपतींना जबाबदार असत.

अष्टप्रधान संस्थेचा राज्याभिषेकविधींत समावेश करून तिला धार्मिक स्वरूप कसे देण्यांत आले हे शिवाजी महाराजांच्या उपलब्ध असेलल्या वर्णनावरून दिसून येते. राज्याभिषेकावेळी सिंहासनाच्या सभोवार हातांत सुवर्णकलश घेतलेले प्रधान आठ दिशांना उभे राहिले होते. पूर्वेला मुख्य प्रधान मोरोपंत पिंगळे हाती सुवर्णकलश घेऊन उभे राहिले होते. दक्षिणेस सेनापती हंबीरराव मोहिते दुधाचा रौप्यकलश घेऊन उभे राहिले होते. पश्चिमेस रामचंद्र नीलकंठ पंडित अमात्य दही-दुधाने पूर्ण भरलेला तांब्याचा कलश घेऊन उभे राहिले होते, तर उत्तरेस छांदोगामात्य प्रधान रघुनाथ पंडितराव मधुपूर्ण सुवर्णकलश घेऊन उभे राहिले होते. त्यांच्या जवळ मातीच्या कुंभात समुद्राचे पाणी व महानद्यांचे पाणी भरून ठेविले होते. उपदिशांच्या ठायीं क्रमाने आग्नेयेला छत्र घेतलेले सचिव अण्णाजी दत्तो पंडित, सचिव, नैर्ॠत्यला पक्वान्‍नांची थाळी हाती घेतलेले सुमंत जनार्दन पंडित, वायव्येस चामर घेतलेले मंत्री दत्तो त्रिमल व ईशान्यला दुसरे चामर घेऊन न्यायाधीश बाळाजी पंडित उभे राहिले होते,.

राज्याभिषेकावेळी अष्टप्रधानांची नेमणूक पूर्ण झाली. यावेळी शिवाजी महाराजांनी आपल्या मंत्र्यांना संस्कृत नावे दिली. ही मंत्रिपदे वंश परंपरागत न ठेवता, कर्तबगारीवर ठरवण्यात यावीत, असे सांगितले.

अष्टप्रधान मंडळातील मंत्रीसंपादन करा

शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात पुढील मंत्री होते.

1. पंतप्रधान (पेशवा) : मोरोपंत त्रिंबक पिंगळेशिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळातील प्रथम क्रमांकाचे सर्वोच्च मंत्री. शिवाजी महाराजांनंतर स्वराज्यावर यांचा अधिकार चालत असे. स्वराज्याच्या सर्व राज्यकारभारावर यांना देखरेख ठेवावी लागत असे. महाराजांच्या गैरहजेरीत राजाचा प्रतिनिधी या नात्याने राज्यकारभार पंतप्रधानालाच सांभाळावा लागत असे यावरुन या पदाचे महत्त्व लक्षात येते. पंतप्रधानाला वार्षिक १५ हजार होन, पगार मिळत असे.
   
   
2. पंत अमात्य (मजुमदार) : रामचंद्र नीलकंठमंत्रिमंडळातील हा महत्त्वाचा मंत्री होता. स्वराज्यातील सर्व महाल, परगण्यांचा एकूण जमाखर्च त्या त्या महाल, परगण्यातील अधिकार्‍याकडून लिहून घेऊन तो तपासून बरोबर आहे की नाही हे पाहण्याचे त्याचे काम होते. तसेच लिहून तो तपासून महाराजांसमोर सादर करावा लागत असे. पंत अमात्यांना वार्षिक १२ हजार होन पगार होता.
   
   
3. पंत सचिव (सुरनीस) : अण्णाजीपंत दत्तो. हा सुद्धा एक महत्त्वाचा मंत्री असून सर्व जाणार्‍या येणार्‍या पत्रव्यवहारावर लक्ष ठेवणे हे त्याचे काम होते. शिवाजी महाराजांकडून निरनिराळ्या सुभेदारांना व इतर अधिकार्‍यांना वेळोवेळी आज्ञापत्रे पाठवली जात. प्रत्येक आज्ञापत्र खलिता जाण्यापूर्वी त्यावर पंत सचिवांना लक्ष ठेवावे लागत असे. स्वराज्याचे सर्व दफ्तर सांभाळण्याचे कामही यांच्याकडेच होते. तसेच जमीन महसुलाच्या व्यवहारावरही लक्ष ठेवावे लागत असे. पंत सचिवांना वार्षिक १० हजार होन पगार होता.
   
   
4. मंत्री (वाकनीस) : दत्ताजीपंत त्रिंबक. यांच्याकडे महाराजांच्या खाजगी कारभाराकडे लक्ष ठेवण्याचे काम असे. महाराजांची रोजनिशी ठेवणे, त्यांच्या भोजन व्यवस्थेकडे लक्ष ठेवणे, वैयक्तिक संरक्षणाकडे लक्ष पुरविणे, खाजगी, कौटुंबिक आमंत्रणे करण्याची कामे त्यांना करावी लागत. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.
   
   
5. सेनापती (सरनौबत) : हंबीरराव मोहिते. शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे घोडदळ व पायदळ हे दोन प्रमुख विभाग होते. या विभागांचा प्रमुख म्हणजे सेनापती. घोडदळ वळवून फक्त पायदळासाठी एक स्वतंत्र सेनाप्रमुख होता पण त्याचा महाराजांच्या मंत्रिमंडळात समावेश नव्हता. स्वराज्याच्या सर्व सैन्यावर सेनापतींची हुकूमत चालत असे. त्याला वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.
   
   
6. पंत सुमंत (डबीर) : रामचंद्र त्रिंबक. हे स्वराज्याचे परराष्ट्र मंत्री होते. परराष्ट्रांना खलिते पाठविणे, परराष्ट्रांकडून आलेले खलिते घेणे, परराष्ट्रासंबंधात नियमितपणे महाराजांना माहिती आणि सल्ला देणे ही कामे आणि परराष्ट्रातून हेरांच्या साहाय्याने बातम्या काढण्याचे जबाबदारीचे काम त्यांना करावे लागे. पंत सुमंतांना वार्षिक १० हजार होन पगार होता.
   
   
7. न्यायाधीश (काझी-उल-ऊझत) : निराजीपंत रावजी. हे स्वराज्याचे सरन्यायाधीश होते. दिवाणी व फौजदारी दोन्ही प्रकारच्या गुन्ह्यांबाबत खटले चालवून न्यायनिवाडा करून रयतेला न्याय देणे हे त्यांचे काम होते. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.
   
   
8. पंडितराव दानाध्यक्ष (सद्र-मुहतसिव) : मोरेश्वर पंडित. हे धर्मखात्याचे प्रमुख होते. दानधर्म करणे, पंडित, विद्वान ब्राह्मणांचा सन्मान करणे, यज्ञ करणे, नियमित चालणार्‍या धार्मिक कार्याबाबत सल्ला देणे, शास्त्रार्थ पाहणे ही यांची कामे असत. त्यांना वार्षिक १० हजार होन पगार मिळत असे.
   
   
   

“प्रधान अमात्य सचीव मंत्री,
सुमंत न्यायाधिश धर्मशास्त्री,
सेनापती त्यात असे सुजाणा,
अष्टप्रधानी शिवमुख्य राणा” ।।

मंत्र्यांची नेमणूक करताना महाराजांनी अत्यंत दक्षता घेतली होती. व्यक्तीचे गुणदोष पाहूनच नेमणूक केली होती. एखाद्या प्रधानाच्या पश्चात त्याच्या मुलांना किंवा नातेवाईकांना ते या पदास लायक नसतांनाही केवळ ते मंत्र्यांची मुले म्हणून मंत्रिपद देण्यास महाराजांचा विरोध होता.

हे सुद्धा पहा

शेवटचा बदल ९ महिन्यां पूर्वी 2401:4900:1FF1:B7E3:2C85:30FF:8E95:FD11 कडून

संबंधित लेख

• प्रतापराव गुजर

  १) विसाजी बल्लाळ २) दिपाजी राउतराव ३) विठ्ठल पिलाजी अत्रे ४) कृष्णाजी भास्कर ५) सिद्धी हिलाल ६) वि

• राज्यव्यवहार कोश

• मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे

स्वराज्याचे चलन

महाराष्ट्र टाइम्स.कॉम | Updated: 09 Jun 2019, 11:06:00 AM

शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेकापासून आपली नाणीही चलनात आणली. त्याकाळी तो क्रांतिकारी निर्णय होता. स्वराज्याच्या चलनाचा अभ्यास करताना त्यातील बऱ्याच गोष्टी समोर येत गेल्या आणि महाराजांच्या अतुलनीय व्यक्तिमत्त्वातील नवा पैलू समोर आला. अभ्यास करता करता जाणवलेल्या गोष्टींवर आधारित एक पुस्तक गेल्याच वर्षी प्रसिद्ध झाले. नुकत्याच झालेल्या राज्याभिषेक दिनानिमित्त 'स्वराज्याच्या चलना'विषयीचा हा थोडक्यात आढावा.

शिवराई होन

    

आशुतोष राहाणे पाटील

छत्रपती शिवाजी महाराज हे नाव घेतल्यावर अंगात संचारणारी ऊर्जा वेगळीच असते. शिवाजी महाराजांनी आपल्या मावळ्यांना सोबत घेऊन ३५० वर्षांपूर्वी घडविलेला इतिहास आजही प्रेरणादायी आहे. स्वराज्यनिर्माण होत असताना, आणखी एक गोष्ट रूप घेऊ लागली होती आणि ती म्हणजे स्वराज्याचे प्रतिनिधित्व करणारे चलन. महाराजांनी स्वराज्याचे प्रतिनिधित्व करणारे चलन सुरू करणे ही काही साधारण घटना नव्हती. पर्शियन भाषेचा प्रभाव झुगारून देवनागरी लिपीत पाडलेली स्वत:ची नाणी ही एक दूरगामी व क्रांतिकारी घटना होती. राजाभिषेक समयी इंग्रज वकील हेन्री ऑक्झिंडेन रायगडावर उपस्थित होता. त्याने कंपनीतर्फे जी कलमे मंजुरीसाठी महाराजांकडे आणली होती, त्यातील एकोणीसावे कलम होते, इंग्रजी नाणी स्वराज्यात चालावी. महाराजांनी परकीय चलनाचा स्वराज्याला निर्माण होणारा संभाव्य धोका ओळखून, ही मागणी साफ नाकारली. यावरून महाराजांची दुरदृष्टी आपल्याला समजते. महाराज स्वतःचीच टांकसाळ काढून स्वतःचेच नाणे चालवणार असल्याने आपल्याला परवानगी मिळणार नाही, असे हेन्री ऑक्झिंडेन पत्रात सांगतो.

चलनाची सुरुवात किंवा चलनात झालेला बदल हा अचानक रूप घेत नाही, त्यामागे त्याची पार्श्वभूमी असते. १४व्या शतकात विजयनगर साम्राज्य उदयास आले. या साम्राज्याची स्वत:ची नाणी होती आणि विजयानगरच्या नाण्यांना बरी प्रसिद्धी मिळाली. विजयनगरीय चलनाचा मोठा प्रभाव शिवचलनावर होता. शिवाजी महाराजांनी आपली सोन्याची नाणी मुघलांच्या परिमाणाची न पडता, विजयनगरच्या परिमाणाची आणि तांब्याची नाणी निजामांच्या परिमाणावर पाडली.

स्वराज्याचे प्रतिनिधित्व करणारे नाणे 'शिवराई' स्वराज्याला मिळाले. त्याकाळची परिस्थिती पाहता, मुघलांच्या नाण्यांचा प्रभाव फार मोठ्या प्रमाणावर होता. पर्यायाने त्यांचीच नाणी सर्वत्र चलनात होती. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचे पैसेही काही प्रमाणात चलनात होते. अशा वेळी एका नव्या राजाने सुरू केलेले चलन बाजारात टिकेल का? ते मुघलांच्या नाण्यांची बरोबरी करू शकेल का, हे प्रश्न पडले असावेत; पण पडलेल्या प्रश्नांप्रमाणे काहीही झाले नाही. शिवराई नाणे स्वराज्यात अत्यंत लोकप्रिय झाले. १६७४पासून १९व्या शतकापर्यंत शिवराई नाणे चलनात राहिले. महाराजांनंतर त्यांच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी अशीच नाणी पडून चलनात आणली. १९व्या शतकात शिवराई बंद करण्यासाठी इंग्रजांना फार प्रयत्न करावे लागले असल्याचे उपलब्ध कागदपत्रांवरून दिसते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ला टांकसाळीत केलेले 'शिवराई' हे नाणे तांब्याचे होते. १६८३च्या एका पत्रात 'शिवराई'चा उल्लेख आलेला आहे. या नाण्याच्या पुढील बाजूस बिंदुमय वर्तुळामध्ये 'श्री/राजा/शिव' असे तीन ओळीत, तर मागील बाजूस 'छत्र/पती' असा दोन ओळीत मजकूर असतो. या नाण्यांचा आकार साधारणतः वाटोळा असून, अत्यंत सुबक अक्षरात या नाण्यांवर मजकूर असतो. ही नाणी ११ ते १३ ग्रॅम वजनात आढळतात. या शिवराईची त्याकाळात किंमत एक पैसा होती. ६४ शिवराई मिळून एक रुपया होत असे. १६७४ला पाडलेल्या 'शिवराई' आपण सुरुवातीच्या शिवराई म्हणून ओळखतो. जास्त वजन आणि सुबक अक्षरांवरून ही ओळख पटते. साधारणतः पूर्ण 'शिवराई' ११ ते १३ ग्रॅम वजनाची मानल्यास, अर्धी शिवराई ६ ते ७ ग्रॅमची असेल आणि पाव शिवराई ३-४ गॅमची. या विविध परिमाणांच्या शिवराईंचे अक्षर वळण साधारणतः सारखेच असून, त्या वरील लेख हा पुढील बाजूने तीन ओळींत 'श्री /राजा/ शिव' आणि मागील बाजूला 'छत्र/ पति' असा असतो.

शिवाजी महाराजांच्या अर्धी आणि पाव शिवराई दुर्मीळ आहेत. या शिवराईंखेरीज शिवराईचे विविध प्रकार आहेत, त्यावर विविध चिन्हही आढळतात, ते टांकसाळींचे चिन्ह असावे, असे अभ्यासकांचे मत आहे. 'श्री/राजा/शिव ,छत्र/पति' या मजकुरा व्यतिरिक्त पुढील बाजूला 'श्री /राजा /शीव', 'श्री /राजा /सिव', 'श्री /राजा/ सीव' असलेल्या शिवराईदेखील सापडतात. काही शिवरायांवर मागील बाजूला असलेल्या 'छत्र/ पति' मधील 'ति' या अक्षराचा ऱ्हस्व आणि दीर्घ प्रकार पाहायला मिळतो.

शिवराई ही १७ ते १९ अशी तीन शतके टिकून राहिली, त्यात योग्य ते बदल होत ती पुढे येत राहिली. शिवकाळानंतरच्या शिवराईत आपल्याला बदल आढळतो. संभाजी, राजाराम आणि शाहू महाराजांनी शिवाजी महाराजांसारखी नाणी पाडली. नंतरच्या राज्यकर्त्यांनी दुदांडी प्रकारातील शिवराई चालवली. नंतरच्या या नाण्यांचे वजन कमी होते. ही शिवराई सरासरी १० ग्रॅमची होती.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पाडलेल्या सोन्याच्या नाण्यास 'शिवराई होन' म्हणतात. शिवराई होन या नाण्यावर बिंदुमय वर्तुळात पुढील बाजूला तीन ओळींत 'श्री/राजा/शिव', तर मागील बाजूला दोन ओळींत 'छत्र/पति' असे अंकीत केलेले असून, या नाण्याचा आकार वाटोळा असतो. नाण्याचे वजन दोन मासे सात गुंजा म्हणजेच २.७ ग्रॅमच्या आसपास आढळते. नाण्याचा व्यास १.३२ से.मी असून सोन्याचा कस ९७.४५ असतो. राजधानी रायगडावरील टांकसाळीत फक्त 'शिवराई होन' पाडण्यात येत असत. रुका, तिरुका, सापिका आणि ससगणी ही नाणी इतरत्र पाडण्यात येत असल्याचे आप्पा परब त्यांच्या 'किल्ले रायगड स्थळदर्शन' या ग्रंथात १६४ क्रमांकाच्या पानावर नमूद करण्यात आले आहे.

हा शिवराई होन आज फार कमी प्रमाणात उपलब्ध आहे. होन दुर्मीळ का झाला, असा प्रश्न आहे. त्यावर वेगवेगळी मते आहे. काहींच्या मते शिवराई होन हा मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होता; पण त्याची चोरी होऊन नंतर तो आटवला गेला. काही जणांच्या मते मोगली चलनाच्या असलेल्या वर्चस्वामुळे शिवराई होन जास्त प्रमाणात लोकांपर्यंत पोहोचू शकला नाही.

काळे यांच्या मते शिवकाळात सोन्याचा भाव हा १६ रुपये धरल्यास, एका होनाची किंमत ३ रुपये १३ आणे होते. ग. ह. खरेंच्या मते या होनाची किंमत आलमगिरी रुपयात ३ रुपये ३ आणे १ ढब्बू १ पैसा होते. म्हणजे साधारणतः एका होनाची किंमत साडेतीन ते चार रुपये होती. एका पुतळीची किंमत ५ रुपये, तर १ मोहोर ही साधारणतः १५ रुपये किमतीची होती. होनांबद्दलचे आणखी काही कोष्टक आहेत, त्यात १ होनाचे ३ रुपये, ५६ आणे, २२४ पैसे, ६७२ रुके होत असत. ५ होनांची १ मोहोर होत होती, असे दिले आहे. शिवराई होनाचा उल्लेख हा विविध कागदपत्रांत आलेला आहे. या कागदपत्रांतील उल्लेख हे शिवछत्रपतींच्या होनाचे आहेत किंवा नाही, हे खात्रीने सांगता येत नाही; कारण शिवराई होन नावाचे एक सुवर्ण नाणे विजयनगरच्या सदाशिवरायाने पाडले होते. कृष्णाजी अनंत सभासद विरचित सभासद बखरीत शिवछत्रपतींच्या मृत्यूसमयी तिजोरीत असलेल्या नाण्यांची संख्या आणि नावे दिलेली आहेत. त्यात ३१ प्रकारची सोन्याची नाणी होती. त्या सुवर्ण नाण्यांची एकूण संख्या ६९ लाखांच्या घरात होती. त्यात ४ लाख शिवराई होन होते. धनाने दिलेल्या साथीमुळे आणि स्वराज्य रक्षकांच्या मेहनतीमुळे प्रतिपदेची चंद्रकोर आता फक्त कोर राहिली नव्हती, त्याचा लवकरच पूर्ण चंद्र होणार होता. महाराजांचे राज्य आता दक्षिणेपर्यंत पोहोचले होते. तिकडेही महाराजांच्या नावाने नाणी पडत होती आणि त्या नाण्यांद्वारे प्रत्येक सामान्यापर्यंत महाराज पोहोचत होते.

'छत्रपती शिवाजी महाराज' हे एक अतुलनिय व्यक्तिमत्व होते. किती ते त्यांचे पैलू, किती तो त्यांची दूरदृष्टी आणि किती तो त्यांचा स्वाभिमान. महाराज समजणे फार कठीण आहे. प्रत्येक जण महाराजांना कुठल्या ना कुठल्या प्रकारे समजून घेण्याचा प्रयत्न करत असतो. आपण चलनातून तसा प्रयत्न केला. हे मराठ्यांच्या इतिहासातील फार कमी हाताळलेले सोनेरी पान आहे.

(लेखक नाण्यांचे संग्राहक असून, 'स्वराज्याचे चलन' याच विषयावर त्यांचे पुस्तकही प्रसिद्ध आहे.)

शिवराई पैसा

वजन : १२ ग्रॅम, व्यास २ से.मी.

पुढील बाजू : बिंदुमय वर्तुळात, तीन ओळींत 'श्री/राजा/शिव'

मागील बाजू : बिंदुमय वर्तुळात, दोन ओळींत 'छत्र/पति'

अर्धी शिवराई

वजन ६.२० ग्रॅम, व्यास १.५ से.मी.

पाव शिवराई

वजन ३.४४ ग्रॅम, व्यास साधारण १.२ से.मी.

शिवराई होन

वजन २.८ ग्रॅम, व्यास १.३ सेमी

पुढील बाजू : बिंदुमय वर्तुळात, श्री/ राजा/ शिव

मागील बाजू : बिंदुमय वर्तुळात, छत्र /पति